Waarom Nederlandse humor zo slecht over de grens komt

Droge ironie, woordgrappen en sinterklaasgedichten: zo past u Nederlandse humor aan voor Duitsland, het VK of Vlaanderen. Vraag gerust advies.

Door het BeTranslated-teamGepubliceerd 26 november 20267 min. leestijd

Nederlandse grappen in een andere taal laten werken

Wie Nederlandse reclame, cabaret of een speech op de vrijdagmiddagborrel volgt, hoort vaak hetzelfde recept. Een droge vaststelling. Een overdrijving die als nuchter feit wordt gebracht. En een woord dat halverwege de zin van betekenis wisselt.

Thuis werkt dat recept prima. Over de grens valt het vaak stil, ook als de vertaling woord voor woord klopt. Dat ligt zelden aan de woordenschat van de vertaler. Het ligt aan het mechanisme van de grap, en dat mechanisme reist niet vanzelf mee.

Wat een grap eigenlijk laat werken

Een grap is een kleine machine. Hij bouwt een verwachting op en breekt die op het juiste moment. Wie humor vertaalt, kijkt dus eerst naar de onderdelen van die machine en pas daarna naar de woorden.

  • Verwachtingde lezer denkt te weten waar de zin heen gaat, en wordt verrast.
  • Dubbele betekeniséén woord, twee lezingen, en de clou zit in de sprong ertussen.
  • Gedeelde referentieeen naam, een programma of een traditie die het publiek meteen herkent.
  • Timingde clou komt als laatste, niet een seconde te vroeg.
  • Registerdezelfde opmerking klinkt grappig, onbeleefd of gewoon informatief, afhankelijk van wie hem uitspreekt en tegen wie.

Vooral dat laatste punt maakt Nederlandse humor kwetsbaar. Droge ironie leeft van een strak gezicht: de spreker zegt iets wat niemand letterlijk neemt. Een lezer die die stijl niet kent, neemt het wel letterlijk. Dan wordt een knipoog een mededeling, of erger, een sneer.

Een vraag over Frans aan de deur van een feest

Michael Bastin, de Franstalige Belgische oprichter van BeTranslated, studeerde als Erasmusstudent in Utrecht. Aan de deur van een feest vroeg iemand hem: “Ken je Frans?” Hij dacht dat het over een persoon ging. Hij antwoordde dat hij geen Frans kende, maar wel Bart, die hem had uitgenodigd.

De verwarring is begrijpelijk, want de vraag heeft twee geldige lezingen. “Kennen” gaat in het Nederlands zowel over een persoon als over een taal. En “Frans” is zowel de Franse taal als een gewone voornaam.

Op de website van Onze Taal schrijft taalkundige Marc van Oostendorp bovendien dat Nederlanders doorgaans zeggen dat ze een taal “spreken”. Wie de taal nog leert, verwacht bij “kennen” dus eerder een mens dan een taal.

Probeer dit eens letterlijk naar het Engels te brengen. “Do you know French?” is een correcte zin, maar French is geen voornaam die een Engelse lezer meteen herkent. De tweede lezing verdwijnt, en daarmee het hele misverstand.

Een vertaler moet hier kiezen: kort uitleggen wat er in het Nederlands gebeurt, of het verhaal vertellen als anekdote over een taal en niet als woordgrap. Er is geen derde weg waarbij alles behouden blijft.

Drie verzonnen voorbeelden uit de praktijk

De volgende voorbeelden zijn verzonnen, maar de problemen zijn de problemen die bij echte opdrachten terugkomen.

Een bank in een reclame voor een bank

Een verzonnen voorbeeld: een bank adverteert met “Bij ons zit u altijd goed op de bank.” In het Nederlands is “bank” zowel een zitmeubel als een financiële instelling, en de slogan speelt met beide.

Letterlijk naar het Engels levert dat “With us you always sit comfortably on the bank” op. Een Engelse lezer denkt aan een rivieroever of aan een vreemde zin. De grap is weg. In het Duits gaat het toevallig beter, want “Bank” is daar zowel een zitbank als een geldinstelling. Zo’n meevaller is zeldzaam, en ook dan moet een Duitse copywriter nagaan of de zin natuurlijk klinkt.

Voor het Verenigd Koninkrijk is een werkbare aanpassing een nieuwe grap met hetzelfde doel: rust en gemak. Bijvoorbeeld een regel die speelt met “interest”, dat in het Engels zowel rente als belangstelling betekent. Het woord verandert, het effect blijft.

Een sinterklaasgedicht in het personeelsblad

Rond pakjesavond in december krijgen veel Nederlanders bij een cadeautje een rijmend gedicht dat de ontvanger met een knipoog plaagt. Bedrijven nemen die vorm soms over in interne communicatie.

Een verzonnen voorbeeld: een afdeling schrijft voor een collega een gedicht over haar beruchte stapel ongelezen mail, met rijmwoorden en een plagerige slotregel. Het internationale team in Londen krijgt een letterlijke vertaling. Het rijm verdwijnt, de traditie is onbekend, en wat overblijft leest als kritiek op een collega, in een bedrijfsblad.

Een werkbare aanpassing begint bij de functie: een warme, publieke plagerij binnen een vaste vorm. Voor Britse lezers kan dat een korte inleiding zijn over het gebruik, gevolgd door een nieuw geschreven rijm in het Engels dat dezelfde knipoog geeft. Soms is de beste keuze om het gedicht in het Nederlands te laten staan met een vrije vertaling eronder.

Droge ironie in een campagne voor regenkleding

Een verzonnen voorbeeld: een merk van regenjassen voert de slogan “Het regent hier af en toe.” Nederlanders horen de ironie direct: iedereen weet hoe vaak het regent, en juist de onderdrijving maakt het grappig.

Letterlijk vertaald naar het Duits, “Hier regnet es ab und zu”, leest de zin als weerbericht. Het strakke gezicht valt weg en de lezer ziet een feit, geen grap. In Britse oren werkt onderdrijving vaak wel, maar “here” verwijst naar Nederland, dus de gedeelde referentie ontbreekt.

Een werkbare aanpassing verplaatst de grap naar het publiek zelf. Voor Duitsland kan dat een speelse overdrijving zijn in plaats van een onderdrijving. Voor het Verenigd Koninkrijk een slogan die het eigen Britse weer als vertrekpunt neemt.

Voor Vlaanderen hoeft de taal nauwelijks te veranderen, maar loont het om te toetsen of de toon even luchtig overkomt en of elke verwijzing in België dezelfde lading heeft.

Woordgrappen uit de cabarettraditie

Nederlands cabaret staat bekend om dicht op elkaar gestapelde woordspelingen en redeneringen die net een bocht te ver gaan. Dat maakt het rijk om naar te luisteren en lastig om te vertalen. Elke zin draagt een tweede betekenis, en een ondertitel heeft maar ruimte voor één.

Interessant genoeg overleeft een droge, logische redenering een vertaling beter dan een woordspeling. Logica is overdraagbaar; een klankgrap meestal niet. Wie cabaretmateriaal laat vertalen, doet er goed aan per grap te bepalen welk type het is, en pas dan een oplossing te kiezen.

Gedeelde referenties zijn een tweede hindernis. Een naam die in Nederland een glimlach oplevert, zegt een Duitse of Britse kijker vaak niets.

Ondertiteling, nasynchronisatie, tolken en reclame

Elke vorm van vertaling stelt andere grenzen aan humor. Wat bij ondertiteling werkt, werkt niet vanzelf bij een tolk of in een advertentie.

Ondertiteling. In een antwoord aan de Tweede Kamer van augustus 2018 schreef toenmalig mediaminister Arie Slob dat de NPO vooral kinderprogramma’s nasynchroniseert; een Nederlands ingesproken versie van een Duitse serie voor volwassenen gold toen als experiment.

Nederlandse kijkers zijn dus gewend om humor te lezen terwijl ze het origineel horen. Dat stelt eisen aan de vertaler: korte regels, een leestempo dat bijhoudt, en een clou die niet in beeld komt voordat hij is uitgesproken.

Wie het origineel verstaat, merkt het bovendien meteen als de ondertitel een heel andere grap maakt. Meer over die keuze leest u in ons artikel over ondertiteling of voice-over, en over het werk met ondertitelbestanden zoals SRT.

Nasynchronisatie en voice-over. Hier hoort de kijker het origineel niet meer, wat ruimte geeft voor een nieuwe grap. Daar staan andere eisen tegenover: de zin moet passen bij de lipbewegingen of de duur van het fragment, en de stemacteur moet de timing kunnen dragen.

Tolken tijdens een vergadering. Een verzonnen voorbeeld: een Nederlandse directeur opent een overleg met Duitse partners met een woordgrap over “bank”. De tolk heeft een paar seconden.

Zij kan de betekenis weergeven zonder de grap, de grap kort benoemen, of een eigen lichte opmerking maken die past bij de sfeer. Welke keuze de beste is, hangt af van de zaal. Het helpt veel als de spreker de tekst of de kernpunten vooraf deelt. Lees meer over onze tolkdiensten voor bedrijven.

Reclame en transcreatie. In een campagne is het effect de opdracht, niet de tekst. Een copywriter in de doeltaal mag een slogan volledig herschrijven, zolang de boodschap, de toon en het merk overeind blijven. Een terugvertaling naar het Nederlands laat u daarna zien wat er in de nieuwe versie gebeurt, zodat u zelf kunt beoordelen of de knipoog de juiste is.

Hoe wij u helpen met humor in vertaling

Humor vraagt om vertalers die de doelgroep kennen en die durven af te wijken van de brontekst waar dat nodig is. Bij de vertaling van marketingteksten kijken wij eerst naar het doel van elke grap en pas daarna naar de woorden.

Bij video werken wij met ondertitelbestanden en zoeken wij naar oplossingen die binnen de leestijd passen. Voor vergaderingen en evenementen plannen wij tolken die u vooraf kunt briefen.

Een garantie dat een grap in elke markt aanslaat, geeft niemand; humor blijft een zaak van publiek en moment. Wel kunnen wij u per grap laten zien welke keuze er is gemaakt en waarom. Stuur ons uw tekst of video, de doelmarkt en een korte beschrijving van wat de grap moet bereiken, en vraag een offerte aan.

Op zoek naar een professionele vertaling?

Vraag een gratis, vrijblijvende offerte aan.